Het duurt soms even voordat alle foto's te zien zijn.

 

Het  bijzondere geboorteverhaal van onze zus Klaske Lolkje tijdens de oorlogsjaren

Klaske Lolkje Zondervan (1944-1983) was de jongste onderduikster...

 

 

Lees hier over haar vroegtijdige geboorte op 24 0ctober 1944 te Sneek

Klaske is overleden op 23 juli 1983 te Arnhem op de jonge leeftijd van 38 jaar.

 

Klein fragment uit het  rapport van onze vader Jelke Zondervan gezonden aan de Minister van Oorlog

Franeker 6 januari 1951

 "October 1944. Door contraspionage kwam de verzetsgroep te Leeuwarden te weten dat de SD mij weer op het spoorwas. De juiste verblijfplaats was echter niet bekend. Mijn vrouw, Teuny Zondervan-Hylkema, verblijvende te Sneek, werd gewaarschuwd en zij liep van Sneek naar Joure (tramstaking, geen fiets) om mij te waarschuwen. Mijn centrale post was gevestigd bij bakker Zuidstra, Zuidbroek te Joure. Tengevolge van deze spanning volgde de ontijdige geboorte van mijn oudste dochtertje op 24 Oct.1944. Gewicht 880 gram. De baby en mijn vrouw werden verpleegd in het Ger. Verpleeghuis te Sneek waar met grote zorg gelukte het leven van het kindje te redden. Na de bevrijding kon deze geboorte eerst bij de gemeentesecretarie te Sneek worden ingeschreven met toestemming van de Officier van Justitie te Leeuwarden."

© Fam.Zondervan /Het Vrije Volk

Het Vrije Volk-  ZATERDAG 23 April 1955

Klaasje (880 gram) in 1944 in een zakdoekje "gelegd"

Dit is de lachende snoet van Klaasje Zondervan die in Stadskanaal woont, waar haar vader directeur van het Arbeidsbureau is. Klaasje is een "bijzonder kind" ,want zij woog bij haar geboorte slechts 880 gram. Maar dat is nu al weer tien jaar geleden . Je ziet 't haar beslist niet meer aan!

Lichtste onderduikster nu een flinke meid

De tienjarige Klaske Lolkje Zondervan heeft twee records op haar naam staan. Toen Klaasje- zo wordt ze genoemd- ruim tien jaar geleden, op 24 October 1944 in Sneek het levenslicht aanschouwde, was ze op dat ogenblik met het gewicht van slechts 880 gram niet alleen de lichtste baby , maar tevens de jongste onderduikster.

Geen wonder dat vader en moeder Zondervan elkaar vorige week Woensdag, na het lezen van "Dit gebeurt er in de Wereld" begrijpend toelachten. In deze rubriek van het Vrije Volk stond namelijk het wereldschokkende nieuws te lezen, dat Mrs. Phyllis in Engeland het leven had geschonken aan een jongetje van iets minder dan één kilogram. Klaasje woog bij haar geboorte op de kop af 880 gram en zij is onder geheel andere omstandigheden geboren dan de Engelse baby. Maar dat is een verhaal op zich zelf.

 In het voorjaar van 1944 stond voor de ambtenaar van de burgelijke stand in Franeker een gelukkig bruidspaar. J.Zondervan en T.Hylkema zeiden "Ja"en betrokken na de plechtigheid een mooi nieuw huisje.

Maar Zondervan was verzetsman en zijn vrouw koerierster en daarom duurde het prille geluk niet lang. De illegale groep werd op zekere dag opgerold. De verzetslieden, die wisten te ontsnappen, doken onder. Voor hen begon een spannende tijd van zwerven en onderduiken.

Het echtpaar Zondervan, dat ook aan de klauwen van de Gestapowas ontkomen zal die tijd niet licht vergeten. Man en vrouw gingen terwille van de veiligheid uit elkaar en het was de bittere noodzaak, die ze na korte tijd weer bij elkaar bracht.

De SD maakte namelijk een felle jacht op de illegalen en zo kon het gebeuren, dat op zekere dag bij Grouw een voor de Duitsers zeer gevaarlijke verzetstrijder werd gesignaleerd.Het was.... de heer Zondervan. Met de Grüne Polizei werd een klopjacht ingezet. Het "hoofdkwartier" in Leeuwarden trachtte te waarschuwen maar kon niet meer op tijd bericht zenden. Men wist niet precies waar "Zomer", zoals de schuilnaam van de heer Zondervan was, zich bevond. Zijn vrouw wel.

Hoewel Klaske zich reeds had aangemeld, toog de aanstaande moeder er opuit om haar man te redden. Geen vervoermiddel stond tot haar beschikking . Lopend werden de bijna achttien kilometer van Sneek naar Joure , waar de vluchteling inmiddels een zoveelste schuilplaats had gevonden, afgelegd.

De Heer Zondervan werd op tijd gewaarschuwd, maar de grote inspanning, die zijn vrouw zich getroost had, bleef niet zonder gevolgen. Terug in Sneek werd de jonge vrouw plotseling niet goed.

In de morgen van de 24e October 1944,om kwart voor tien, werd Klaasje geboren. Een zevenmaands kindje van 880 gram. De bevalling vond plaats in een gereformeerd verpleeghuis. Een vroedvrouw was gelukkig aanwezig om de helpende hand te bieden. Ook zuster Kingma kwam er later aan te pas.

De heer Zondervan had de loop van de bevalling in de onmiddelijke omgeving afgewacht. Hij was, zo vertelde hij, volkomen de kluts kwijt, door de spanning en vrees waaronder hij dagenlang gebukt ging en de onverwachte geboorte.

" Mooi Gewicht"

Toen een der zusters hem de zeer kleine baby toonde en hem het gewicht vertelde, was zijn eerste reactie,, zeer tot verontwaardiging van de directrice van het verpleeghuis. "Een mooi gewicht" Immers hij moest toch wat zeggen. De baby kwam in een couveuse en bij gebrek aan een regulator ( voor het regelen van de temeratuur) weken de zusters geen moment van de couveuse. Dank zij deze prima verzorging haalde Klaasje het.

Haar ouders zullen zich haar geboorte echter blijven herinneren als de dag van gisteren. Vader Zondervan die 24 uur vóór de blijde gebeurtenis nog een wapendropping had meegemaakt, kreeg namelijk de opdracht. Want op dit "vroegertje" hadden ze niet gerekend. Papa kwam 'thuis' met veel te grote broeken , waar de baby wel tienmaal in kon. Goede raad was duur. Van watten werd door vindingrijke verpleegsters een jasje gemaakt en een dameszakdoekje diende als luier." Het is iets geweldigs geweest, wat de zusters Sybrandie en Bruinsma in die dagen gepresteerd hebben"zo vertelde mevrouw Zondervan.

Klaasje is opgegroeid tot een flink en gezond meisje. Ze is de oudste van de vijf kinderen, die het gezin Zondervan telt.'Bijzonder is dat mevrouw Zondervan haar kindje zelf heeft aangegeven bij de Burgelijke Stand. In dit geval was het te gevaarlijk om dit direct na de geboorte te doen. Met toestemming van de officier van Justitie ter plaatse vond de aangifte een half jaar later, toen de bevrijding was aangebroken, in Sneek plaats

 

 

© Fam.Zondervan /Schilders Nieuwsblad

Schilder's Nieuwsblad DONDERDAG 23 April 1970

OUDERS OPGEJAAGD DOOR BEZETTER

Lichtste baby uit verzet in Harderwijk nu zelf moeder

HARDERWIJK- In het Boerhaave ziekenhuis schonk dezer dagen mevrouw K.L. H.-Zondervan het leven aan een welgeschapen zoon Gxxx Cxxxvan maar liefst zes en half pond. Op zichzelf een alledaagse vreugdevolle gebeurtenis, ware het niet dat de kleine boy bijna vier keer zo zwaar is als zijn moeder bij haar geboorte. Want Klaske Lolkje kwam in de bange dagen van 1944 in het wijde Friese land ter wereld als een nietig mensenkind van slechts 880 gram! Als dochter van een door Duitsers opgejaagd verzets-echtpaar was zij de lichtste onderduikster ter wereld, hetgeen,in verband met de heersende situatie, toen niet de wereldpers haalde. Precies 25 jaar na de bevrijding van Friesland, waardoor haar ouders hun leven dag na dag in de waagschaal stelden, werd de kleinste "verzetsbaby" zelf moeder. Haar zoontje werd in elk geval in vrede geboren.

Klaske Lolkje heeft twee records op haar naam staan. Toen zij op 24 oktober in Sneek het levenslicht aanschouwde, was zij op dat ogenblik niet alleen de lichtste baby maar tevens de jongste onderduikster. Onlangs vermeldde de pers het bericht , dat ene mrs. Phyllis in Engeland het leven had geschonken aan een jongetje van ongeveer één kilogram. Geen wonder dat vader en moeder Zondervan elkaar, na het lezen van dit nieuws, eens begrijpend toelachten. Klaske woog bij haar geboorte niet alleen minder; zij is ook onder geheel andere omstandigheden geboren dan de Engelse baby.

MINI- DOCHTER VAN TER DOOD VEROORDEELDE

In het voorjaar van 1944 stond voor de burgemeester van Franeker een gelukkig bruidspaar, Jelke Zondervan en Teuny Hylkema. Maar Zondervan was een verzetsman en zijn vrouw koerierster al vanaf de eerste dagen na mei-1940 "we hielden elk uur van de dag rekening met arrestatie of sneuvelen, met de dood op korte termijn"zo vertelde de heer Zondervan rustig en juist daarom wilden we trouwen. "De witte broodsweken duurden niet lang. Door verraad werd de illigale groep ongeveer vier weken na hun huwelijk opgerold. De verzetslieden, die wisten te ontsnappen, doken onder.

Voor hen begon een spannende tijd van zwerven en onderduiken. Op 13 juli, op de verjaardag van zijn vrouw, werd de heer Zondervan door "Höhere Kriegsgericht der Luftwaffe" te Utrecht bij verstek ter dood veroordeeld wegens "hulp aan de vijand, sabotage, spionage en Joden-hulp"

Ontkomen

Het echtpaar Zondervan , dat dus aan de klauwen van de Gestapo was ontkomen, zal de tijd niet licht vergeten. Man en vrouw gingen terwille van de veiligheid uit elkaar en het was bittere noodzaak die ze na verloop van tijd weer bij elkaar bracht. De Gestapo maakte namenlijk felle jacht op de Friese illegalen en zo kon het gebeuren dat op zekere dag -alweer door verraad- de verblijfplaats van een voor de Duitsers zeer gevaarlijke verzetsstrijder werd gesignaleerd. Het was de heer Zondervan.

Het ondergrondse "hoofdkwartier" in Leeuwarden, met zijn bekende telefonische afluisterpost, trachtte te waarschuwen maar kon hem niet bereiken. Men wist niet precies waar "Zomers" zoals de schuilnaam van de heer Zondervan was, zich bevond. De Grüne Polizei, die een klopjacht ging ondernemen, wist het ongeveer. Zijn vrouw wist het precies. Hoewel Klaske zich reeds had aangemeld, toog de aanstaande moeder er op uit, om - in wedloop met de Grüne Polizei - haar man te redden.

Zwart voor de ogen

Geen enkel vervoermiddel stond tot haar beschikking. Lopend werden de achttien kilometers van Sneek naar Joure, waar de vluchteling inmiddels een zoveelste schuilplaats had gevonden afgelegd. "Ik kon op laatst niet meer. Af en toe werd het me helemaal zwart voor de ogen maar ik gunde me geen seconde rust" aldus mevrouw Zondervan. Ze haalde het, "Zomers" werd net optijd gewaarschuwd, maar de grote inspanning, die zijn vrouw zich getroost had, was haar teveel geweest. Vlak na het uitspreken van de waarschuwing viel ze bewusteloos neer. Een paar K.P -ers brachten haar in een gestolen auto naar het gereformeerd verpleeghuis in Sneek.

 In de morgen van de 24e oktober 1944, om kwart voor tien, werd Klaske Lolkje geboren. Een zevenmaands kindje van 880 gram. De heer Zondervan had de loop van de bevalling in de onmiddelijke omgeving afgewacht. De spanning, de vrees van de afgelopen maanden hadden hem afgemat.

Toen een der zusters hem de zeer kleine baby toonde en hem het gewicht vertelde, was zijn eerste reactie, zeer tot verontwaardiging van de directrice van het verpleeghuis: "Wat een mooi gewicht!"    "Ik moest toch wat zeggen en wist ik veel van gewichten van baby's?" "Jongeman", zei de directrice, "het kindje haalt het waarschijnlijk niet. Geef het maar gauw aan op het gemeente huis dan hebben jullie in elk geval nog de extra bonkaarten". Een korte uitleg was voldoende en de directrice vertrok geen spier toen "Zomers" haar tien bonkaarten in de handen drukte.

Couveuse

De baby kwam in een couveuse en bij gebrek aan een thermometer weken de zusters geen moment van de couveuse. Dank zij deze prima verzorging en grote toewijding haalde Klaske het.  Haar ouders zullen zich haar geboorte blijven herinneren als de dag van gisteren. Vader Zondervan, die 24 uur vóór de blijde gebeurtenis nog een wapendropping had meegemaakt, kreeg namelijk de opdracht om voor kleertjes te zorgen. Want op dit "vroegertje"'hadden ze niet gerekend. Hij kwam terug met veel te grote broeken, waar de baby wel tienmaal in kon. Goede raad was duur. Van watten werd door een vindingrijke verpleegster een jasje gemaakt en een dameszakdoekje diende als luier. "Het is iets geweldigs geweest, wat de zusters Sybrandie en Bruinsma  in die dagen gepresteerd hebben", zo vertelde mevrouw Zondervan.

Bijzonder is dat mevrouw Zondervan haar kindje zelf heeft aangegeven bij de Burgelijke Stand. Voor de vader was het te gevaarlijk om dit direct na de geboorte te doen. "En we hadden zoveel clandestien geboren babies te verzorgen. Daar kon nog best eentje bij" vond hij.

Met toestemming van de Officier van Justitie vond de aangifte een half jaar later, toen de bevrijding was aangebroken ,in Sneek plaats. "En jongedame, wat komt u doen?"vroeg de ambtenaar. "Mijn kind aangeven"antwoordde  mevrouw Zondervan. "Het gezicht van die man was beslist een foto waard geweest".

Vrijheid

De heer Zondervan is in Apeldoorn directeur van het Gewestelijk Arbeidsbureau. Klaske Zondervan werd vorig jaar mevrouw H.-Zondervan door haar huwelijk met de heer K.H., een waardig lid van het wapen der Koninklijke Marechaussee. Het jonge echtpaar vestigde zich in H. Wat kan men beter wensen dat alle "Klaske's"en alle kinderen mogen leven en opgroeien in een vrijheid die, ten koste van geweldige offers, mede werd bevochten door de vader en moeder van mevrouw Klaske H.-Zondervan.

Teuntje (Teuny) Hylkema , geboren op 13-07-1920 in Wijnjeterp. Teuny is overleden op 31-07-1973 in Apeldoorn, 53 jaar oud. Zij is begraven op Begraafplaats Wenum (gem.Apeldoorn).

Teuny trouwde, 23 jaar oud, op 04-02-1944 in Franeker met Jelke Zondervan, 24 jaar oud, geboren op 19-11-1919 in Franeker als zoon van Jacob Zondervan en Lolkje van der Heide. Jelke is overleden op 12-11-1987 in Apeldoorn, 67 jaar oud. Hij is begraven op 14-11-1987 op BegraafplaatsWenum (gem.Apeldoorn).

              

                                                          Idee, realistatie site-Els, vertaling-Sjoekie , jongere zussen Klaske

 

 

                                         .                       

                                      

H.K.H Prinses Margriet reikt op 31-8-1983  "posthuum" het Verzetsherdenkingskruis  uit aan onze moeder T.Zondervan-Hylkema.. Haar dochter Els  mag het Verzetsherdenkingskruis in ontvangst nemen.  

Ook onze Opa J.Zondervan (posthuum)  en onze vader J.Zondervan werden onderscheiden met het Verzetsherdenkingskruis.

 

                                   

   

                                                                                                      

                                                                                                                  

                    

Voor meer informatie over het Friese Verzet lees                                                          

Friesland

annis domini                                                                                                                       

1940-1945

Uitgeverij J.Kamminga te Dokkum

                                                                                                                                                          

free site statistics  HOME  ELS